Հուժկու պայթյուն Իրանում՝ ԱՄՆ-ի հետ բանակցություններից «չափավոր լավատեսության» ֆոնին

Ապրիլի 26-ին հուժկու պայթյուններ են որոտացել Իրանի հարավի Շահիդ Ռաջայի նավահանգստում: Ըստ նախնական տեղեկությունների, առնվազն ութ մարդ զոհվել է, վիրավորների թիվն անցնում է յոթ հարյուրից: Իրանի նախագահի աշխատակազմի հանրային կապերի պատասխանատու Ֆաթիմե Մոհաջերանին ասել է, որ, ամենայն հավանականությամբ, պայթել են «քիմիական նյութեր կրող կոնտեյներները»:

Իսրայելական մամուլի տեղեկացվածությամբ՝ խոսքը վերջին երկու ամսվա ընթացքում Չինաստանից ստացված ավելի քան երկու հազար տոննա նատրիումի գերքլորատի մասին է: Այդ նութն օգտագործվում է միջին հեռահարության բալիստիկ հրթիռների շարժիչների «կոշտ վառելիքի արտադրության համար»: Նույն աղբյուրները հայտնում են, որ նավահանգստին մերձական տարածքում «Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսն ունի տեխնոլոգիական նորարարությունների կենտրոն»:

Իրանի նախագահի աշխատակազմի հանրային կապերի պատասխանատու Մոհաջերանին ասել է, որ պայթյունի պատճառների մասին պաշտոնական տեղեկատվություն կտրվի ավելի ուշ, երբ հրդեհը մարելուց հետո հնարավոր կլինի սկսել «տեխնիկական հետաքննությունը»: Առայժմ պատահարին չի անդրադարձել Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի հրամանատարությունը, տեղեկություն չի ստացվել նաեւ Իսլամական հեղափոխության առաջնորդի գրասենյակից:

Ուշադրություն է հայցում իրողությունը, որ Իրանի խոշորագույն նավահանգստում պայթյուն է տեղի ունեցել նույն օրը, երբ Օմանի մայրաքաղաքում մեկնարկել է իրանա-ամերիկյան անուղղակի բանակցությունների երրորդ փուլը, որը տեւել է գրեթե մեկ ամբողջ աշխատանքային օր: Իրանի արտաքին գործերի նախարար Աբաս Արաղչին լրագրողներին ասել է, որ «բանակցությունների երրորդ փուլն ավելի լուրջ էր»: Նա ընդգծել է, որ կողմերը կառուցողական են տրամադրված, եւ ինքը գործընթացը, չափավոր լավատեսությամբ» է գնահատում:

Ըստ տեղեկությունների, այս փուլում կողմերը հիմնական քննարկել են «տեխնիկական եւ տեխնոլոգիական բնույթի հարցեր»: Իրանի արտգործնախարարն անուղղակիորեն հաստատել է այդ տեղեկությունը, երբ ասել է, որ «չափազանց օգտակար էր փորձագետների ներգրավվածությունը»: Նա նաեւ ակնարկել է, որ ապագա քննարկումներին կարող են մասնակցել նաեւ ՄԱԳԱՏԷ-ի մասնագետները:

Կարելի է զգուշորեն եզրակացնել, որ կողմերն իրոք հասել են Իրանի միջուկային ծրագրի տեխնիկական եւ տեխնոլոգիական մակարդակում հնարավոր համաձայնության քննարկմանը: Աբաս Արաղչին հավելել է, որ բանակցային թիմերը «տուն են վերադառնում, որպեսզի տեղում ուսումնասիրեն հարցի նրբությունները»: Նախնական տեղեկություններով՝ պատվիրակությունների նոր հանդիպումը կկայանա եկող շաբաթավերջին, դարձյալ Օմանի մայրաքաղաքում:

Հնարավոր է, որ Բենդեր-Աբասի նավահանգստի պայթյունն իրոք տեխնիկական կամ քիմիական նյութերի պահպանման տեխնոլոգիայի վթարի, կամ մարդկային սխալի պատճառով է տեղի ունեցել, բայց ընդհանուր տպավորություն է, որ իրանա-ամերիկյան բանակցությունների լրջություն տարածաշրջանային որոշ դերակատարների խիստ անհանգստացնում է:

Ընդ որում, շահագրգիռ սուբյեկտների աշխարհագրությունը կարող է բավական լայն լինել՝ Իսրայելից մինչեւ Պակիստան, որի հարաբերությունները Հնդկաստանի հետ վերջին օրերին ծայրահեղ սրված են, իսկ Բենդեր-Աբասի նավահանգիստն Իրանի հարավային ելքն է դեպի Հորմուզի նեղուց եւ Հնդկական օվկիանոս: Ծովային այդ երթուղին ապահովում է Իրանի արտաքին ապրանքաշրջանառության ամբողջ ծավալի 80 տոկոսը: Իրանա-ամերիկյան բանակցությունների ձախողման առաջին շահառուն, ինչ խոսք, մնում է Իսրայելը: Բացառված չէ, որ իրանական նավահանգստում պայթյունը կիբերհանձակման հետեւանք է:

Վարկածներն, անկասկած, տարբեր են լինելու: Փորձ է արվելու պայթյունը վերագրել իրանական վերնախավի բեւեռացվածությանը: Իրանում, իհարկե, կան քաղաքական խմբեր, որ դեմ են Միացյալ Նահանգների հետ բանակցություններին, պահանջում են մինչեւ վերջ զարգացնել միջուկային ծրագիրը եւ ստեղծել ատոմային ռումբ: Բայց ներկա փուլում, թվում է, գերիշխում է պրագմատիզմը: Կհաջողվի՞ «չափավոր լավատեսությունն» իրացնել: Իրանի շուրջ իրավիճակի նկատմամբ զգայուն է ինչպես Մերձավոր Արեւելքը, այնպես էլ Հարավային Կովկասը: Լարվածության թուլացումը հատկապես կարեւոր է Հայաստանի համար: Դա թույլ կտա միաժամանակ ռազմավարական գործընկերություն ունենալ թե Իրանի, թե Միացյալ Նահանգների եւ Եվրամիության հետ, ինչպես նաեւ բարելավել ռուս-հայկական հարաբերությունների մթնոլորտը:

Թիվ 1 սյունակ, Վահրամ Աթանեսյան