35 տարի առաջ այս օրը Ադրբեջանի Սումգայիթ քաղաքում մեկնարկեց ադրբեջանահայության ցեղասպանությունը:
Փետրվարի վերջին երեք օրերին Սումգայիթում կազմակերպված հայկական ջարդերի հետևանքով սպանվում են 29 հայեր և 6 ադրբեջանցիներ, մոտ 400 մարդ, գերազանցապես հայեր, ստանում են մարմնական տարբեր աստիճանի վնասվածքներ, քաղաքի 18 հազար հայությունը դառնում է փախստական:
Այսօր դժվար է պատկերացնել մեկին, ով լրջորեն կհավատա, թե այդ զարհուրելի օրերը նախապես պլանավորված չէին Ադրբեջանի իշխանությունների կողմից:
Խորհրդային Հայաստանի իշխանությունները սումգայիթյան վայրագությունները դատապարտում են ջարդերից երեքուկես ամիս հետո. հունիսի 15-ին Գերագույն խորհուրդը նման որոշում է ընդունում փողոց դուրս եկած ցուցարարների ճնշման տակ: Մինչ այդ Ադրբեջանի ղեկավարությունը մարտին տարածում է հաղորդագրություն, որտեղ նշված էր , թե իրենց ցավակցությունն և անկեղծ կարեկցանք են հայտնում Սումգայիթում տեղ գտած անկարգությունների հետևանքով զոհվածների ընտանիքներին, հարազատներին ու մերձավորներին, ինչպես նաև` բոլոր տուժածներին:
Իսկ ի՞նչ էր անում ԽՍՀՄ ղեկավարությունը այդ օրերին, սկսենք թետրվարի 28-ից:
«Ժամանակ» լրատվական ծրագիրը հայկական ջարդերը որակում է «խուլիգանական գործողություններ»: Հաջորդ օրը Գորբաչովը քաղբյուրոյի նիստում խորհրդային ղեկավար վերնախավին տեղեկացնում է. «Երևանի փողոցներ էր դուրս եկել կես միլիոնից ոչ պակաս մարդ: Ղարաբաղում տեղի է ունեցել բախում ադրբեջանցիների և հայերի միջեւ, սպանվել է երկու մարդ: Երևանով տարածվեցին թռուցիկներ. հայե’ր, դադարեցրեք հանրահավաքները, զենք վերցրեք և ճնշեք թուրքերին: Բայց պետք է ասեմ, որ երբ անգամ Երևանի փողոցներում կար կես միլիոն մարդ, հայերի կազմակերպվածությունը բարձր էր, հակախորհրդային որևէ բան չի եղել, զանգվածները շարժվում էին մեր` քաղբյուրոյի անդամների դիմանկարներով: Միայն ծայհարևան կաններն էին նետում ինքնորոշման կարգախոս: Բոլոր ելույթներում եղել է ԼՂ-ի` Հայաստանին միավորելու թեման: Կան Հայաստանից ադրբեջանական ընտանիքների փախուստի փաստեր: Կապիտոնովը զեկուցում է, որ հեռացել է 55 մարդ, Ռազումովսկին ասում է` 200»:
Քաղբյուրոյի նիստում Գորբաչովն ասում է. «Գլխավորը` այժմ անհապաղ պետք է հասարակական կարգուկանոնը խախտողների դեմ գործի գցել բանվոր դասակարգին, մարդկանց: Դա, ես ձեզ ասեմ, կանգնեցնում է ամեն տեսակ խուլիգաններին և ծայհարևան կաններին: Ինչպես Ալմաթիում (1986թ.): Դա շատ կարևոր է: Զինվորականները բարկություն են առաջացնում: Կենտկոմի կազմակերպական-կուսակցական աշխատանքի բաժնի ղեկավարի տեղակալ Ռազումովը արձագանքում է. «Ալմաթիում ամեն բան վճռեց բանվոր դասակարգը, բայց այնտեղ իրադրությունն ուրիշ էր, ամբոխին զսպեցին հիմնականում ռուս բանվորների ջոկատները»: Յազովը զարմանում է. «Բայց, Միխայիլ Սերգեևիչ, Սումգայիթում պետք է մտցնել, եթե կուզեք, գուցե բառն այն չէ` ռազմական դրություն»: «Պարետային ժամ»,- առաջարկում է Գորբաչովը: Բայց Յազովը համառորեն պնդում է. «Պետք է զորքեր մտցնել և կարգուկանոն հաստատել»:
Ադրբեջանցի գիտնական և քաղաքական գործիչ Զարդուշտ Ալիզադեն գրում է, որ փետրվարի 27-ին Սումգայիթ էին մեկնել Բաղիրովը և վարչապետ Սեիդովը. «Նրանք հանդիպեցին քաղաքի բնակիչների ու փախստականների հետ: Բայց ի՞նչ կարող էին նրանք ասել: Վիրավորանքի, անպատվության ենթարկված ու հայրենիքից դուրս քշված մարդկանց ողբն ու աղաղակը խլացրին առաջնորդների խոսքը: Նրանք դուրս եկան ակումբի հետնամուտքով եւ բառացիորեն ճողոպրեցին Բաքու»:
Ցավոք սրտի 35 տարի անց պետք է արձանագրենք, որ այդ օրերին տեղի ունեցող մարդկության դեմ հանցագործությունները մինչ օրս չեն պատժվել պատշաճ կերպով և չեն քննադատվել…
Գուցե քննադատվել են, բայց միայն խոսքերով և կոչերով
Որոշ տեղեկություններ վերցված են Թաթուլ Հակոբյանի ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՕՐԱԳԻՐ. ԿԱՆԱՉ ու ՍԵՒ հատորից
