Սուրբ Ծննդին ընդառաջ Իլհամ Ալիեւը շնորհավորական ուղերձ էր հղել Կաթոլիկ եկեղեցու հովվապետ, Հռոմի Ֆրանցիսկոս պապին, որի գլխավոր միտքն այն էր, որ Ադրբեջանը «բազմադավան, բազմամշակութային երկիր է, որի կայացմանը զգալի ավանդ են բերել նաեւ նրա քրիստոնյա քաղաքացիները» եւ որտեղ «բոլորը հավասար են՝ անկախ ազգությունից եւ դավանանքից»:
ԵԱՏՄ եւ ԱՊՀ գագաթնաժողովից հետո հայ-ադրբեջանական հնարավոր համաձայնության մասին դիտարկումներն ռուսաստանյան Независимая газета-ն սկսել է Սուրբ Ծննդի տոնին Հռոմի Ֆրանցիսկոս պապի ելութի՝ Հայաստանին եւ Ադրբեջանին վերաբերող հատվածի հիշատակմամբ, ըստ որի՝ «թող խաղաղությանը նպաստեն մարդասիրական նախաձեռնությունները, տեղահանվածների օրինական ձեւով եւ անվտանգ վերադարձը, ինչպես նաեւ փոխադարձ հարգանքը կրոնական ավանդույթների եւ երկու համայնքների պաշտամունքի վայրերի հանդեպ»:
Հռոմի պապն, այսպիսով, պատասխանե՞լ է Իլհամ Ալիեւին, խոսքը Լեռնային Ղարաբաղ հայ բնակչության վերադարձի, ԼՂ-ում հայ եւ ադրբեջանական համայնքների, նրանց կրոնական զգացմունքների, պաշտամունքի վայրերի հանդեպ փոխադարձ հարգանքի՞, թե՞ առհասարակ հայ-ադրբեջանական հանդուրժողականության մասին է: Հռոմի պապը ոչ միայն Կաթոլիկ եկեղեցու հովվապետն է, այլեւ՝ Վատիկան պետության առաջնորդը, որ դիվանագիտական հարաբերություններ ունի թե Հայաստանի, թե Ադրբեջանի հետ:
Թեեւ ԼՂ խնդիրը, հայ-ադրբեջանական հարաբերություններն առհասարակ միշտ դիտարկվել են կրոնա-դավանական հարթությունից դուրս, բայց որոշակի փուլերում Ռուս ուղղափառ եկեղեցու միջնորդությամբ Ամենայն հայոց կաթողիկոսի եւ Ադրբեջանի հոգեւոր առաջնորդի հանդիպումներ կազմակերպվել են:
Վերջին շրջանում այդ հարթակը չի գործել, բայց քառասունչորսօրյա պատերազմից հետո Գարեգին Բ-ն եւ Փաշազադեն առանձին-առանձին այցելել են Վատիկան:
Եվրամիության անվտանգության եւ արտաքին քաղաքականության հարցերով հանձնակատար Բորելն ասել է, որ Հայաստանը Եվրոպայի արեւելյան սահմանն է, բայց դա իրավա-քաղաքական ձեւակերպում է: Փաստացի Լեռնային Ղարաբաղը, Արեւելյան Անդկովկասի քրիստոնեական ինքնության տարածքը նույն քաղաքակրթական միջավայրի կենսական մասն է:
Եւ այս իմաստով Եվրոպայի արեւելյան սահմանը ոչ թե Սոթք-Ագարակ գիծն է, այլ՝ Կուրի աջափնյակը: Ադրբեջանի պետական սուվերենությունը ճանաչված է տարածքի, ոչ թե նրա ամբողջ պատմա-մշակութային ժառանգության նկատմամբ:
Քաղաքագետ Զարդուշտ Ալիազադեն համարում է, որ Լեռնային Ղարաբաղից հայ բնակչության «տեղափոխությունից հետո «Արեւմտյան Ադրբեջան» նախագիծն ակտուալությունը կորցրել է»:
Դեկտեմբերի 26-ին, երբ Իլհամ Ալիեւը մեկնել էր ԱՊՀ ոչ պաշտոնական գագաթնաժողովին, Ադրբեջանի Միլլի մեջլիսն «արեւմտյան ադրբեջանցիների իրենց պատմական հայրենիք վերադառնալու մասին» հայտարարություն է ընդունել, որտեղ այդ «վերադարձը» գնահատվում է իբրեւ «կողմերի միջեւ վստահության առհավատչյա»:
Էթնիկ-քաղաքակրթական ինքնության շուրջ հայ-ադրբեջանական գիտական, տեղեկատվա-քարոզչական դիմակայությունը ավելի քան կեսդարյա պատմություն ունի:
Վատիկանը կարո՞ղ է միջնորդել, որպեսզի հակասությունները հաղթահարվեն կամ հարթվեն, կամ գոնե հետագա սրացումներ չլինեն: Այս հարցում Ադրբեջանի անհանդուրժողականությունը եւ ագրեսիան ակնհայտ են: Հռոմի պապի ուղերձից հասկացվում է, որ Վատիկանն Ադրբեջանի տարածքում քրիստոնեական ժառանգությունը ճանաչում է հայկական, բայց արդյոք նա Հայաստանի տարածքում թուրք-ադրբեջանական պատմա-մշակութային շերտ տեսնու՞մ է:
Հայաստանում այս ուղղությամբ մշակումներ արվե՞լ են, արվու՞մ են: Երեւանը Վատիկանի հետ էնթիկ-քաղաքակրթական ինքնության պաշտպանության հարցերով քննարկումներ ունի՞: Սուրբ Էջմիածինը Հռոմի պապի, քրիստոնեկան քույր-եկեղեցիների հետ խորհրդատվություններ անցկացնու՞մ է, գիտական-ակադեմիական հաստատությունները միջազգային կապեր հաստատու՞մ են:
Հայ-ադրբեջանական կարգավորումը միայն սահմանազատում եւ կոմունիկացիաների հարց չէ, ազգային ինքնության եւ ըստ այդմ՝ Կովկասում քաղաքական ներկայության գերխնդրի շուրջ պատմական համաձայնություն-անհամաձայնություն է։
