Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը նախկին նախագահներին հրապարակային բանավեճի կոչ է ուղղել, որպեսզի ապացուցի, որ ԼՂ կարգավորման բանակցային գործընթացը եղել է «Լեռնային Ղարաբաղն Ադրբեջանի կազմ վերադարձնելու մասին»:
Նախկին նախագահներն այդ առաջարկությունը մերժել են եւ Արցախի կորստի միակ պատասխանատու «նշանակել» իրեն՝ Նիկոլ Փաշինյանին:
Հայաստանի փորձագիտական հանրությունը, որ չափից ավելի քաղաքականացված է, բնականաբար բաժանվել է երկու ճամբարի: Մեկը գտնում է, որ նախկին նախագահները «պարզապես ասելիք չունեն, հրաժարվել են, որպեսզի հրապարակային պարտություն չկրեն», մյուսը Փաշինյանին ներկայացնում է նույն մեղադրանքները, որ կրկնվում են չորս տարի ի վեր:
Ընդունված է ասել, որ ճշմարտությունը ծայրահեղ տեսակետների միջակայքում է: Եւ սա հենց այդ դեպքն է: Ասվածը հիմնավորելու համար ոչ հեռու գնալ է պետք, ոչ էլ այլոց երբեւէ արտահայտած տեսակետներին հղում անելու անհրաժեշտություն կա: Բավական է գործ ունենալ հավաստի, կողմերի ստորագրությամբ վավերացված մի հիմնարար փաստաթղթի՝ Բիշքեկի արձանագրության, հետ, որովհետեւ դա ղարաբաղա-ադրբեջանական հակամարտության գոտում հրադադարի հաստատման քաղաքական համաձայնություն է:
Ինչի՞ մասին է այն: Եթե հակիրճ ձեւակերպենք, ապա 1994թ. մայիսի 5-ին Հայաստանը, Ադրբեջանը եւ Լեռնային Ղարաբաղը քաղաքական համաձայնության են եկել, որ հակամարտությունը ռազմական ճանապարհով լուծում չունի, պետք է դադարեցնել արյունահեղությունը եւ Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակը որոշել բանակցությունների միջոցով:
Իսկ որպեսզի նման հնարավորություն ստեղծվի, կողմերը միմյանց նկատմամբ վստահություն ունենան, պետք է կատարվեն ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 1993թ. ապրիլ-նոյեմբեր ամիսներին ընդունված չորս բանաձեւերի պահանջները:
Ով կասկածում է ասվածի հավաստիությանը, կարող է համացանցում որոնել այդ փաստաթուղթը, կարդալ եւ համոզվել, որ այնտեղ նաեւ ասված է, որ այդ բանաձեւերի պահանջների կատարման գործում կողմերը ճանաչում են Ռուսաստանի Դաշնության առանձնահատուկ դերը: Ավելի պարզ ասում են միայն «հայտնի կենդանուն». Բիշքեկի արձանագրությունն այն մասին է, որ հաստատվում է հրադադար, որպեսզի հայկական կողմը վերադարձնի ԼՂ շուրջ ադրբեջանական տարածքները, որպեսզի սկսվեն ԼՂ կարգավիճակի հարցով բանակցություններ:
Հրադադարի ռեժիմն ուժի մեջ է մտել մեկ շաբաթ անց՝ 1994թ. մայիսի 12-ին: Կես տարի անց Բիշքեկի արձանագրությունը վերաֆորմատավորվել է որպես ԵԱՀԿ Բուդապեշտի գագաթաժողովի որոշում, ըստ որի ԼՂ կարգավորումը պետք է տեղի ունենար երկու փուլով: Առաջինը ենթադրում էր պատերազմին վերջ տալու համաձայնագրի ստորագրում Ադրբեջանի, Լեռնային Ղարաբաղի եւ Հայաստանի միջեւ, երկրորդը՝ ԼՂ կարգավիճակի որոշարկում:
Որեւէ խոսք այն մասին, որ ԼՂ-ն կունենա Ադրբեջանից անկախ կամ Հայաստանի հետ միավորված կարգավիճակ, այդ որոշման նույնիսկ ենթատեքստում չկա: Ուստի կարող ենք վստահաբար ասել, որ քառորդ դար տեւած բանակցությունները Լեռնային Ղարաբաղի անկախության մասին չեն եղել:
Ընդ որում, պետք է արձանագրել, որ միջնորդների առաջարկությունը լիարժեք եւ իրացնելի է լինում այն դեպքում, երբ դրան համաձայնություն են տալիս բոլոր կողմերը: Բանակցային գործընթացը նման կոնսենսուսային պահ չունի:
Իհարկե, բոլորովին այլ հարց է, թե հայկական կողմն ինչու՞ պիտի վերադարձներ ԼՂ շուրջ ադրբեջանական վեց կամ բոլոր յոթ շրջանները: Բայց հրադադարը հաստատվել էր այդ նախապայմանով, որը չի կատարվել: Իսկ դա թույլ է տալիս ամենատարբեր ենթադրություններ անել: Այս առումով քառասունչորսօրյա պատերազմում պարտությունը, որ տեղի է ունեցել Փաշինյանի իշխանության օրոք, նրան չի զրկում կարգավորման բանակցությունների վերաբերյալ թերահավատ լինելու կամ նույնիսկ ինքնաարդարացման գործընթաց նախաձեռնելու իրավունքից:
Քաղաքականությունը զգացմունքների հետ քիչ առնչություն ունի: Նախկին նախագահները Փաշինյանին պատասխանել են զգացմունքային տոնայնությամբ: Իսկ բանավեճը գուցե Հայաստանի ոչ միայն ներքաղաքական առողջացման, այլեւ արտաքին ճակատում դիրքերի պահպանման հնարավորությու՞ն է: Այլապես ստացվում է, որ Հայաստանի իշխանությունները գոնե 1998-ից հետո գործել են «անգիտութմաբ բախտավոր» ռեժիմում, անտեսել են նոր պատերազմի սպառնալիքը:
Թիվ 1 սյունակ, Վահրամ Աթանեսյան
