Փաշազադեի քաղաքական «համբարձումը» չստացվե՞ց

Բագրատ արքեպիսկոպոս Գալստանյանը լրատվամիջոցներից մեկին հարցազրույցում հայտարարել է, որ Հայաստանի վարչապետը «կատարում է Ադրբեջանի հոգեւոր առաջնորդ Փաշազադեի հրահանգը», որ վերջինս «տվել է մայիսի 22-ին»: Հայաստանում ո՞վ եւ ինչու՞ է ակտուալացնում Ադրբեջանի հոգեւոր առաջնորդին, որի հեղինակությունը թե հանրային շրջանակներում, թե իշխանությունների մոտ զրոյական է:

Փաշազադեն 2021թվականին թույլ է տվել բացահայտել, որ ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմի օրն ինքը ստացել է Իսլամական հեղափոխության առաջնորդ այաթոլլա Ալի Խամենեիի «ֆեթվան» եւ կարեւորել Ադրբեջանի «հաղթանակի» գործում Իրանի ներդրումը: Այդ հայտարարությունը հարուցել է Թուրքիայի բուռն բողոքը. նախագահի աշխատակազմի հանրային կապերի եւ տեղեկատվության գրասենյակը սոցիալական X հարթակում կոշտ գրառում է կատարել, ըստ որի Ադրբեջանին «օգնել է ոչ թե մոլլապետության անարժեք թուղթը, այլ՝ թուրքական «Բայրաքտարը»»:

Արդեն հինգերորդ տարին է՝ Փաշազադեն ինքն Ադրբեջանի իշխանությունների հետ լրջագույն խնդիրներ ունի: Նախ, կառավարությունը որոշել է, որ կրոնական համայնքների հոգեւոր սպասավորներին՝ մոլլաներին, պետք է ոչ թե հոգեւոր առաջնորդը նշանակի, այլ՝ կրոնի եւ ազգային փոքրամասնությունների հարցերով պետական կոմիտեն: Այդուհետեւ մոլլաները վարձատրվում են պետական բյուջեից: Երկրորդ հարվածը Փաշազադեն ստացել է անցած ամռանը կայացած խորհրդարանական ընտրություններում. իշխանությունը նրա եղբորը պատգամավորության թեկնածու չի առաջադրել: Փաշազադեն այդպիսով զրկվել է հարազատ Լենքորանի եւ հարակից թալիշաբնական տարածքների վերահսկողությունից: Փաշազադեն այնքան է հեղինակազրկված, որ Իլհամ Ալիեւը նրան նույնիսկ թույլ չի տվել ներկա գտնվել Շուշիի մզկիթի բացման արարողությանը: Առհասարակ պատերազմից հետո Փաշազադեին «ազատագրված տարածքներում» ոչ ոք չի տեսել:

Նման «հեղինակություն վայելող» մոլլային ներկայացնել որպես Հայաստանի վարչապետի նկատմամբ «ազդեցություն ունեցողի»՝ միայն մի ենթադրության տեղ է թողնում. հայ հոգեւորականությունը կամ նպատակադրված է Հայաստանի եւ Ադրբեջանի հակամարտությանը կրոնական բնույթ հաղորդել, կամ նպաստել, որ Ալիեւի մոտ Փաշազադեի ռենոմեն վերականգնվի:

Ադրբեջանի հոգեւոր առաջնորդը չափազանց բարդ կենսագրություն ունի: Ըստ վստահելի տեղեկությունների, նա ազգությամբ թալիշ է, ծնվել է 1948թվականին՝ Լենքորանի շրջանի Ջիլ գյուղում: Միջնակարգ դպրոցն ավարտելուց հետո տեղի կոլտնտեսությունում աշխատել է որպես բանվոր: 1968 թվականին ընդունվել է Բուխարայի «Մինի արաբ» հոգեւոր դպրոցը, ապա ավարտել Տաշքենդի Իսլամական ինստիտուտը, որն ավարտելուց անմիջապես նշանակվել է Թազա փիր մզկիթի ախունդ, Կովկասի մուսուլմանների հոգեւոր առաջնորդարանի քարտուղար, առաջնորդի տեղապահ: Փաշազադեն Կովկասի մուսուլմանների հոգեւոր առաջնորդ է նշանակվել 1980 թվականին:

Նրա կենսագրությունից ակնհայտորեն դիտարկվում է, որ էթնիկ թալիշ Ալլահշյուքյուր Փաշազադեն սեւագործ բանվորությունից հոգեւոր ուսումնառության է գործուղվել, երբ Ադրբեջանի հանրապետական ՊԱԿ-ի պետը Հեյդար Ալիեւն էր, իսկ Կովկասի մուսուլմանների հոգեւոր առաջնորդ կարգվել նրա կոմունիստական իշխանության վերջին շրջանում: Այստեղ պատահականության հանգամանքը պետք է լիովին բացառել: Փաշազադեն Կովկասի մուսուլմանների զմահ հոգեւոր առաջնորդ է ընտրվել 2004 թվականին: Դա չէր կարող տեղի ունենալ առանց Ռուսաստանի բարձրագույն իշխանության համաձայնության. Հյուսիսային Կովկասի ռուսաստանյան ինքնավարությունները մեծամասամբ իսլամադավան են: Փաշազադեի կենսագրության փակ էջերից մեկը վերաբերում է Աֆղանստանում խորհրդային գերի զինվորների հայրենադարձության հարցով մոջահեդների հետ նրա բանակցությունների մի քանի դրվագներին: Նման առաքելություն նա, անկասկած, իրականացրել է ՊԱԿ-ի եւ ԽՍՀՄ ԶՈՒ Հետախուզության գլխավոր վարչության պրոֆեսիոնալների հետ սերտ համագործակցությամբ:

Վերջին շրջանում Ռուսաստանի եւ Ադրբեջանի հարաբերությունները բավական բարդ են: Բաքվում Ալլահշյուքյուր Փաշազադեն ունի Ռուսաստանի ազդեցության գործակալի կայուն համարում: Ըստ որոշ տեղեկությունների՝ նա խորհրդային ՊԱԿ-ի բարձրաստիճան սպայի կոչում ունի: Ի՞նչ է քննարկվել կուլիսներում՝ դժվար է ենթադրել, բայց Փաշազադեն հայտարարել է, որ Ամենայն հայոց Գարեգին Բ. Կաթողիկոսի հետ հանդիպման անհրաժեշտություն չկա, քանի որ կաթողիկոսը «քաղաքական դերակատարություն է ստանձնել»:

Թիվ 1 սյունակ, Վահրամ Աթանեսյան