Երեխաները սինթետիկ գունանյութերի ավելի մեծ ազդեցության են ենթարկվում մեծահասակների համեմատ՝ մարմնի պակաս զանգվածի և ներկանյութերով հարուստ սննդի ավելի մեծ սպառման պատճառով։
Սինթետիկ սննդային ներկանյութերը լայնորեն օգտագործվում են փաթեթավորված սննդամթերքներում և կարող են անհամաչափորեն ազդել երեխաների վրա: Կլինիկական փորձարկումների, կենդանիների վրա կատարված ուսումնասիրությունների և կարգավորող մարմինների վերանայումների արդյունքները որոշակի ներկանյութեր կապում են վարքային փոփոխությունների, ալերգիկ ռեակցիաների և աղիք-ուղեղ առանցքի հետ կապված ի հայտ եկող մտահոգությունների հետ:
Հրապարակված հոդվածում քննարկվում են փաթեթավորված սննդամթերքներում առկա տարածված սննդային ներկանյութերը, դրանց հնարավոր կապը ուշադրության դեֆիցիտի/հիպերակտիվության համախտանիշի (ՈՒԴՀԽ), ալերգիկ և շնչառական ռեակցիաների, երեխաների մոտ աղիքային միկրոբիոմի փոխազդեցությունների հետ, ինչպես նաև Միացյալ Նահանգների և Եվրամիության միջև կարգավորիչ տարբերությունները, ինչպես նաև ընտանիքների համար ներկանյութերից զերծ գործնական այլընտրանքները։
Արհեստական գունանյութերը հաճախ օգտագործվում են վերամշակված սննդամթերքի և ըմպելիքների մեջ՝ դրանց վառ, կայուն երանգների և միատարր տեսքի համար:
Ամենատարածված հավաստագրված ներկանյութերն են՝ Կարմիր № 40 (Ալուրա Կարմիր), Դեղին № 5 (Տարտրազին), Դեղին № 6 (Մայրամուտի Դեղին) և Կապույտ № 1 (Փայլուն Կապույտ):
Կարմիր №40-ը հանդիպում է սպորտային ըմպելիքներում, քաղցրավենիքում, համեմունքներում և հացահատիկային հումք ունեցող արտադրատեսակներում, մինչդեռ դեղին №5-ը օգտագործվում է քաղցրավենիքում, գազավորված ըմպելիքներում, չիպսերում, պոպկորնում և հացահատիկայիններում: Դեղին №6-ը հաճախ հանդիպում է քաղցրավենիքում, սոուսներում, թխվածքաբլիթներում և պահածոյացված մրգերում, մինչդեռ կապույտ №1-ը առկա է պաղպաղակում, պահածոյացված ոլոռում, փաթեթավորված ապուրներում, սառցե քաղցրավենիքներում և գլազուրներում: Այս ներկանյութերը հաստատված են հիմնական կարգավորող մարմինների կողմից օգտագործման համար, չնայած դրանց թույլատրելի կիրառությունները և պիտակավորման պահանջները տարբերվում են ըստ իրավասության:
Երեխաները սինթետիկ գունանյութերի ավելի մեծ ազդեցության են ենթարկվում մեծահասակների համեմատ՝ մարմնի պակաս զանգվածի և ներկանյութերով հարուստ սննդի ավելի մեծ սպառման պատճառով: Լյարդի ֆերմենտների և աղիքային տրանսպորտային համակարգերի զարգացման անհասությունը կարող է փոփոխել կենսատրանսֆորմացիան և վերացումը, հնարավոր է՝ մեծացնելով ներկանյութերի մետաբոլիտների համակարգային ազդեցությունը:
Աուտիզմի սպեկտրի խանգարում (ԱՍԽ) ունեցող երեխաների մոտ սահմանափակ սննդակարգը կարող է մեծացնել միկրոէլեմենտների անբավարարության ռիսկը, այդ թվում՝ ցինկի անբավարարությունը, որը կարող է խաթարել մետաղոթիոնեինով միջնորդված հակաօքսիդանտային պաշտպանությունը: Զարգացման ընթացքում ցիտոքրոմ P450 (CYP) ակտիվության և II փուլի կոնյուգացիայի ուղիների փոփոխականությունը նպաստում է ներկանյութի մաքրման և զգայունության միջանձնային տարբերություններին:
Հիստամին մետաբոլիզացնող գենետիկական տարբերակները առաջարկվել են որպես գունային հավելումների նկատմամբ նեյրոհոգեբանական զգայունության մոդիֆիկատորներ: Բարձր ներկանյութերի խտությամբ արտադրանքի, ինչպիսիք են օշարակները, մարմելադները և վառ գունավոր ըմպելիքները, օգտագործումը կարող է որոշ երեխաների մոտ ընդունելի օրական օգտագործման (ADI) շեմին մոտեցնել կամ գերազանցել այն: Միասին, ավելի բարձր հարաբերական ընդունումը և զարգացող դետոքսիկացիոն կարողությունը երեխաներին ավելի զգայուն են դարձնում FD&C ներկանյութերի նկատմամբ, քան մեծահասակներին:
Դոպամինային ազդանշանային ուղին և իմունային միջնորդությամբ հիստամինի արտազատումը համարվում են սննդային ներկանյութերի հնարավոր ազդեցությամբ զգայուն երեխաների մոտ գրգռվածության և վարքի վրա ազդող մեխանիզմներ: Էրիթրոզինի (կարմիր № 3) ազդեցությունը վահանաձև գեղձի ազդանշանային ուղու և նյարդահոգեբանական արդյունքների վրա ուսումնասիրվել է:
Կալիֆոռնիայի շրջակա միջավայրի առողջության վտանգի գնահատման գրասենյակը (OEHHA) անցկացրել է 27 մանկական կլինիկական փորձարկումների համակարգված վերանայում, որի արդյունքում պարզվել է, որ 16-ում հայտնաբերվել է սինթետիկ ներկանյութերի ազդեցության և վարքային անբարենպաստ արդյունքների միջև կապի ապացույց, որոնցից 13-ում գրանցվել են վիճակագրորեն նշանակալի ազդեցություններ:
Մանկաբուժական հետազոտությունները մշտապես նշում են սինթետիկ ներկանյութերի օգտագործման հետ կապված ալերգիկ և կեղծ ալերգիկ ռեակցիաներ, մասնավորապես՝ ատոպիկ հիվանդություններ ունեցող երեխաների մոտ:
Միացյալ Նահանգներում գունանյութերի հավելումները կարգավորվում են Դաշնային կանոնակարգերի օրենսգրքի (CFR) 21-րդ կետով: ԱՄՆ Սննդի և դեղերի վարչությունը (FDA) պատասխանատու է անվտանգության գնահատման, հավաստագրման և պիտակավորման պահանջների համար։
Հավաստագրված ներկանյութերը պետք է նշված լինեն ըստ անվանման բաղադրիչների ցուցակներում, մինչդեռ բացառված գույները կարող են նշված լինել ընդհանուր տեսքով: Կարմինը (կոշինիլ) և դեղին թիվ 5-ը պահանջում են մանրամասն նկարագրություն` իրենց ալերգենիկ ներուժի պատճառով:
Ի հակադրություն դրա, Եվրոպական Միությունը որոշակի սինթետիկ ներկանյութեր պարունակող սննդամթերքի վրա պահանջում է պարտադիր նախազգուշացնող պիտակ («կարող է բացասաբար ազդել երեխաների ակտիվության և ուշադրության վրա»), ինչը արտացոլում է ռիսկերի մասին տեղեկացնելու ավելի զգուշավոր մոտեցումը։
Ծնողները կարող են նվազեցնել ներկանյութերի ազդեցությունը՝ ստուգելով բաղադրիչների ցանկը, որոնք պարունակում են FD &C գույների անուններ, ինչպիսիք են Կարմիր №40, դեղին№5, դեղին № 6, կապույտ №1 և կապույտ № 2:
Դեղերի և սննդային հավելումների ընտրության հնարավորության դեպքում պետք է ընտրել առկա ներկանյութեր չպարունակողները: Ազդեցության գնահատումները ցույց են տալիս, որ որոշ ըմպելիքների մեկ բաժինը կարող է զգալիորեն գերազանցել երեխաների կողմից կարմիր թիվ 40-ի թույլատրելի օրական չափաբաժինը ՝ ընդգծելով ընդհանուր սպառման կարևորությունը:
2024 թվականին ԱՄՆ-ը վերջնականապես արգելեց բրոմացված բուսական յուղը՝ սինթետիկ էմուլգատոր, որը կապված է նյարդաբանական խնդիրների հետ, սոդայի և սպորտային ըմպելիքների մեջ տասնամյակներ օգտագործելուց հետո: Իսկ մինչև 2027 թվականը թիվ 3 կարմիր ներկանյութը, որը երկար ժամանակ կասկածվում էր քաղցկեղ առաջացնելու մեջ, նույնպես դուրս կգա օգտագործումից: Այս քայլերը նշանավորում են ԵՄ չափանիշներին համապատասխանելու հազվագյուտ պահեր, նույնիսկ եթե նրանք մի քանի տասնամյակ հետ են մնում դրանցից:
Աղբյուր` How Artificial Food Coloring Affects Children’s Behavior and Health
