Հանուն Հանրապետության կուսակցության նախագահԱրման Բաբաջանյանը գրել է.
Հայաստանի նորագույն պատմության ամենածանր դասը սա է․ տասնամյակներով քաղաքականությունը կառուցվել է առավելապաշտության վրա՝ առանց դրանք պահելու կենսունակ ռազմավարության ու բավարար ռեսուրսների։ Իրավունքը շփոթվել է հնարավորության հետ, իսկ ցանկությունը՝ իրականության։ Արդյունքը շատ թարմ է՝ Արցախը։
Ռեալիզմի աշխարհում իրավունք ունենալ չի նշանակում ունենալ նաև այն պահելու կարողություն։ Պատերազմը միշտ համեմատական ուժերի հաշվարկ է։ Այս հաշվարկում Ադրբեջանը տարիներ շարունակ նավթային եկամուտներով կուտակում էր կարողություն, տեխնոլոգիա և դաշնակիցներ։ Հայաստանը՝ ոչ։ Եւ սա ռազմավարական մտածողության ճգնաժամ էր։ Հայաստանում երկար ժամանակ գերակշռում էր համոզմունքը, թե 1990-ականների պատերազմը, որում հայկական կողմը հաղթել էր, փակել է հարցը։ Այդ մտածողությունը անտեսում էր հակամարտության հակառակորդ կողմի նպատակները, հնարավորությունները և ժամանակի գործոնը։
Հայաստանում ինքնախաբեությունն ուժեղանում էր արտաքին հենարանների սխալ գնահատմամբ։ Ռուսաստանը ընկալվում էր որպես անվերապահ պաշտպան, մինչդեռ ոչ մի մեծ պետություն չի պաշտպանում ավելի շատ, քան իր շահն է պահանջում։
44-օրյա պատերազմը բացահայտեց երկար կուտակված անհավասարակշռությունը։ Այն, ինչ տարիներով մատուցվում էր որպես «հաղթանակի պահպանում», իրականում դարձել էր ռազմավարական սառեցում՝ առանց ուժերի հավասարակշռությունը պահպանելու բավարար գործիքների ու կարողությունների։
Պարտությունից հետո Հայաստանը կանգնեց անգամ պետականության կորստի վտանգի առաջ։ Այդ շոկը մի պահ վերադարձրեց իրատեսությունը։ Բայց այսօր նորից տեսնում ենք նույն հին օրինաչափությունը՝ առավելագույն պահանջներ՝ առանց դրանք պաշտպանելու համապատասխան կարողությունների։
Ռեալիզմը հրաժարում չէ իրավունքից․ ռեալիզմը իրավունքները պահպանելու միակ գործնական ճանապարհն է։ Այս իրողությունն է, որ պետք է լինի հայկական ռազմավարության ելակետը․ ոչ թե պատմական արդարության ձևակերպումը, այլ դրա իրագործելիության սթափ հաշվարկը։
Այս տեսանկյունից տարածաշրջանում ընթացող խաղաղության գործընթացը առաջին անգամ հիմնվում է ոչ թե առավելապաշտության, այլ շահերի հաշվարկի վրա՝ Հայաստանն ու Ադրբեջանը հանգել են փոխադարձ ռազմավարական եզրակացության՝ փաստացի ընդունելով, որ պատերազմը փակուղի է երկուսի համար էլ։
Խաղաղության իրական հիմքը ոչ թե միջնորդներն են, այլ երկու պետությունների քաղաքականությունների փոփոխությունը։ Երբ Երևանն ու Բաքուն գիտակցեցին, որ արտաքին ուժերի լծակները նվազեցնելու ամենահուսալի ճանապարհը հակամարտության սրությունը նվազեցնելն ու քայլերի համակարգումն է, արտաքին ներգործությունը ավտոմատ թուլացավ։ Սակայն խաղաղության հնարավորությունը նույնքան խոցելի է, որքան իրատեսությունը։ Եթե Հայաստանը վերադառնա առավելապաշտական հռետորաբանության և չհիմնավորված պահանջների քաղաքականությանը, հակառակ կողմը անխուսափելիորեն կվերադառնա ուժային հաշվարկին։ Խաղաղության ճարտարապետությունը փլվում է այն պահին, երբ կողմերից մեկը սկսում է պահանջել ավելին, քան կարող է ապահովել։
Հայաստանի ապագայի ռազմավարական ընտրությունը, հետևաբար, ոչ թե «իրավունքների» ու «փոխզիջումների» միջև է, այլ՝ գոյատևման ու ինքնախաբեության։ Իրավունքները չեն պահվում առավելագույն պահանջներով․ դրանք պահվում են հնարավորի սահմաններում ձեռք բերված կայուն, իրագործելի լուծումներով։
Պատմությունը ցույց է տվել՝ երբ քաղաքականությունը հիմնվում է իրական ուժերի հաշվարկի վրա, փոքր պետությունները կարողանում են գոյատևել և զարգանալ։ Երբ հիմնվում է միայն արդարության զգացողության վրա, նրանք պարտվում են նույնիսկ արդար լինելով։
Հայաստանի համար դասը հստակ է․ իրավունք ունենալը բավարար չէ։ Իրավունքը պահում է միայն ուժի, ռազմավարության և իրատեսության համադրությունը։
Եվ դա այլևս տեսական բանավեճ չէ։ Դա պետական գոյության պայման է։
