Էլչիբեյի ֆենոմենը

Հայաստանում ով չի ծուլանում՝ հիշում է Ադրբեջանի նախկին նախագահ Աբուլֆազ Ալիեւին: Նրան է վերագրվում ղարաբաղյան առաջին պատերազմում «պարտության» պատասխանատվությունը: Իրականում Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ յոթ տարածքներից վեցը Բաքուն կորցրել է Հեյդար Ալիեւի իշխանության գալուց հետո՝ 1993 թ. հուլիս-սեպտեմբեր ամիսներին:

Բայց ո՞վ է Աբուլֆազ Ալիեւ-Էլչիբեյը: Պաշտոնական կենսագրությունից հայտնի է, որ նա 1975 թվականին կալանավորվել է եւ դատվել որպես ազգայնական-պանթուրքիստ: Պատիժը կրել է Ադրբեջանում, վաղաժամկետ ազատվել եւ վերստին աշխատանքի անցել ԳԱ Պատմության ինստիտուտում: ԽՍՀՄ-ում ոչ մի ազգայնական կամ քաղաքական այլախոհ նման արտոնության չի արժանացել: Քաղբանտարկյալները պատիժը կրելուց հետո նույնիսկ հնոցապանի կամ գիշերային պահակի աշխատանք չէին ստանում: Ադրբեջանական բազմաթիվ բաց աղբյուրներ վկայում են, որ Էլչիբեյի քաղաքական կնքահայրը Հեյդար Ալիեւն է: Նրա մերձավոր շրջապատն է Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատ շարժման առաջնորդ կարգել Էլչիբեյին:

Ալիեւի մրցակիցը Այազ Մութալիբովն էր, որ օրենքում նախագահի պաշտոնի հավակնորդի տարիքային շեմ էր սահմանել. 65 տարին լրացած անձը չէր կարող նախագահի թեկնածու առաջադրվել: 1991 թ. Հեյդար Ալիեւը 68 տարեկան էր: Այս իրավիճակում է, որ Մութալիբովի պաշտոնանկությունից հետո 1992 թ. հունիսին նախագահի թեկնածու է առաջադրվել Աբուլֆազ Ալիեւ-Էլչիբեյը: Ադրբեջանի նախկին պետական քարտուղար Լալա Շեւքեթ-Հաջիեւան վկայում է, որ Հեյդար Ալիեւի հանձնարարությամբ հանդիպել է Էլչիբեյին, եւ նա խոստացել է հարմար պահի հրաժարական տալ, իշխանությունը փոխանցել «ազգի նահապետին»: 1993 թ. հունիսի 15-ին գումարվել է Ադրբեջանի Գերագույն խորհրդի արտահերթ նստաշրջան, որն ընդունել է ԳԽ նախագահ Իսա Գամբարովի հրաժարականը եւ հենց նույն նիստում էլ նրա փոխարեն ընտրել Հեյդար Ալիեւին: Մի քանի օր անց Էլչիբեյը հրաժարական է տվել Ադրբեջանի նախագահի պաշտոնից, օրենքի համաձայն` նրա լիազորություններն անցել են Հեյդար Ալիեւին:

Պաշտոնաթող Էլչիբեյը Բաքվից հեռացել եւ հաստատվել է Նախիջեւանի Քելեքի գյուղում, որը նրա ծննդավայրն է: Ըստ էության, Էլչիբեյը կատարել է սեւ գործը. Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատի ճնշման տակ Գերագույն խորհուրդը 1991 թ. օգոստոսի 31-ին ընդունել է ԱԴՀ իրավահաջորդություն, հոկտեմբերի 18-ին՝ «Պետական անկախության վերականգնման մասին» սահմանադրական ակտ, իսկ նոյեմբերի 25-ին՝ Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզը լուծարելու մասին օրենք, հռչակել թուրքական կողմնորոշում: Ադրբեջանի սահմանադրական գործող կարգն այն է, ինչը ձեւակերպվել է այդ իրավական ակտերով: Իլհամ Ալիեւն այդ գաղափարա-քաղաքական արժեքների կրողն է: Էլչիբեյի եւ Ադրբեջանում իշխող ընտանիքի միջեւ խզում չի եղել եւ չկա: Պարզապես նրան չեն հիշում, որպեսզի «համազգային առաջնորդ» Հեյդար Ալիեւի կերպարը չնսեմանա:

Խնդիրն այն է, թե որքա՞ն է տեւելու այդ քարոզչությունը: Ըստ երեւույթին, Իլհամ Ալիեւին հաջողվելու է վերջնականապես «սրբադասել» իշխող ընտանիքին: Ադրբեջանի երկու քիչ թե շատ ազդեցիկ կուսակցությունները՝ «Մուսավաթը» եւ Ժողովրդական ճակատը, նույնպես Հեյդար Ալիեւի ստեղծածն են: Այս դիտարկումներն ի՞նչ իմաստ ունեն: Հակառակորդ երկրի հետ հարաբերություններում չպետք է լինի «զրոյական կետ»: Ադրբեջանի պետական ինքնությունն սկիզբ է առնում անցյալ դարի 50-60-ական թվականներից եւ հաջորդայնությունը խստորեն պահպանվել է: Էլչիբեյն այդ շղթայում պատահականություն չէր: 1990-ականների սկզբներին պետք էր ունենալ մի «էքսցենտրիկ» դեմք, որը Ելցինի հետ հանդիպմանը խոսեր թուրքերեն: Նա այդ դերը լավագույնս է կատարել: Նրա ուլտրա-ազգայնական «շիզոֆրենիայի» ֆոնին Մոսկվայի համար Հեյդար Ալիեւը գտածո էր: Սա է Էլչիբեյի իրական ֆենոմենը:

Վահրամ Աթանեսյան