Ի սկզբանե ասեմ՝ նոր սահմանադրություն ընդունելու գաղափարը, մեղմ ասած, չեմ ողջունում: Բայց կարելի՞ է ասել, որ «Նիկոլ Փաշինյանը խորտակում է Հայաստանի անկախության հիմքերը»: Ոչ:
1989թ. դեկտեմբերի 1-ի՝ ՀԽՍՀ եւ ԼՂԻՄ միավորման մասին որոշումը ոչ թե Արցախը Հայաստանին միացնելու, այլ Արցախի վերացումը կասեցնելու իմաստ եւ նշանակություն ուներ: Նոր սերնդի մեղքը չէ, որ դա չգիտի: Բայց երբ այդ մասին «մոռանում են» նաեւ հները, ստացվում է, որ նրանք էլ տուրք են տալիս կոնյունկտուրային:
Իսկ իրականություն է, որ 1989-ի ամռանը ԽՍՀՄ Գերագույն խորհուրդը ԼՂԻՄ է գործուղել պատկառելի հանձնախումբ, որ գլխավորում էր Ազգությունների խորհրդի նախագահի տեղակալ ուկրաինացի բանաստեղծ Օլեյնիկը:
Հանձնախումբը պետք է ուսումնասիրեր հանրային կարծիքը եւ ԼՂ հարցի կարգավորման առաջարկություններ ներկայացներ: Սպասելիքներ կային, բայց օգոստոսին Ստեփանակերտում «հանկարծական ծնվեց» Լեռնային Ղարաբաղի Ազգային խորհուրդ ձեւավորելու գաղափար: Ասված էր՝ արվեց:
1989թ. նոյեմբերի 28-ին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհուրդը բուռն քննարկումներից հետո որոշեց լուծարել ԼՂԻՄ Հատուկ կառավարման կոմիտեին եւ ձեւավորել «հանրապետական Կազմկոմիտե»:
Նոր մարմնի պարտավորությունն էր՝ անցկացնել ինքնավարության մարզխորհրդի ընտրություններ, վերականգնել սահմանադրական իշխանությունը եւ 1988 թ. փետրվարի 20-ին նախորդող իրավա-քաղաքական ստատուս-քվոն: Այլ իրավիճակում դա հնարավոր էր չարյաց փոքրագույնը համարել:
Բայց կողմերի միջեւ հակասություններն այլեւս հատել էին վերադառնալիության գիծը, եւ բոլորի համար պարզ էր, որ Մոսկվան Բաքվին արտոնում է կլանել Արցախը: Այս իրավիճակի պատասխանն էր ՀԽՍՀ-ը եւ ԼՂԻՄ-ը միավորելու մասին որոշումը: Այն ընդունողներն էլ գիտեին, որ «գետնի վրա» դա անհնար է: Կարեւորը քաղաքական ուղերձն էր, որ Հայաստանը չի հաշտվի Արցախը կլանելու քաղաքականության հետ:Այդ որոշումն աշխատել է, որքան էլ որ անհաղթահարելի էին թվում խոչընդոտները: Հայաստանը պաշտպանել է Արցախը, բայց երբեք այն միավորելու քաղաքական նպատակ չի հռչակել:
Ղարաբաղյան առաջին պատերազմը Լեռնային Ղարաբաղը հայկական պահելու խնդիր է լուծել, որ պետք է իրավա-պայմանագրային ձեւակերպում ստանար: Մեզանում գերիշխել է «նախ՝ կարգավիճակ, ապա՝ խաղաղություն» մոտեցումը:
Մինչդեռ ԼՂ ցանկացած կարգավիճակի համաձայնեցման հնարավոր էր միայն խաղաղության պայմաններում, երբ պատերազմի վերսկսման հավանականությունը գոնե ֆորմալ առումով բացառված կլիներ:
Ինչի՞ է բերել այս դիրքորոշումը՝ ակնառու է: Բայց գերխնդիր է, որպեսզի առկա իրավիճակը չֆորմալացվի որպես Հայաստանի, հայ պետականության եւ ազգային ինքնության պարտություն: Դժվար է, ծանր է, գրեթե անհաղթահարելի է, բայց՝ հնարավոր: Այլ բան է, թե այդ հնարավորությունը մեզ ի՞նչ է խոստանում: Լուռ հպատակությու՞ն, թե վերագտնումի ջա՞նք: Կարդացի, որ սկսվում է «Հանուն սահմանադրության» շարժում: Ողջունելի է: Մանավանդ որ այն, կարծես, պիտի միավորի քաղաքական «անհաշտ մտերիմներին»:
Բայց ի՞նչ է անելու նոր շարժումը: Պնդելու է, որ ,«Արցախը Հայաստան է եւ վե՞րջ,»:
Իսկ ո՞վ է ասել, որ Հայաստանի գործող սահմանադրության նախաբանի իմաստով Արցախը եւ Հայաստանը մի պետություն են: 1989թ. դեկտեմբերի 1-ի որոշման բուն իմաստն արդեն ասվեց: Քառասունչորսօրյա պատերազմում, չնայած ամենատարբեր մեկնաբանություններին, Հայաստանը կարողացել է պահել Լեռնային Ղարաբաղի ինքնությունը: Սեպտեմբերի 28-ին այն լուծարել է Արցախի վերջին նախագահը:
Հայաստանի նոր սահմանադրություն ընդունելու անհրաժեշտություն, կարծում եմ, չկա: Բայց առավել եւս իմաստ չունի, նույնիսկ վտանգավոր է քարոզչություն գեներացնել, թե Արցախը Հայաստան էր, փաստացի կորցրել ենք, բայց սահմանադրությամբ պետք է պահենք:
1989թ. դեկտեմբերի 1-ին ԼՂԻՄ-ը կար, սուբյեկտ էր: Այսօր, որքան էլ դառը լինի, պիտի ընդունել, որ այդ սուբյեկտը նաեւ իրավական առումով է դադարել; Ոչ ոք Հայաստանին չի կարող արգելել, որ նա օրակարգում պահի ԼՂ սուբյեկտության հարցը: Բայց սուբյեկտն ինքն առաջինը պիտի իրեն պահի:
Վահրամ Աթանեսյան
