Թուրքիան գրոհում է նաեւ Իրաքը

«Իրաքի թուրքմենական ճակատ» կուսակցության արտահերթ համագումարում տեղի է ունեցել առաջնորդի փոփոխություն. Հասան Թուրանի հրաժարականն ընդունվել է, նրա փոխարեն ընտրվել է Մուհամեդ Սամանը: Այդ առթիվ տարածված հայտարարության մեջ ասվում է, որ Իրաքի թուրքմենների ամենաազդեցիկ կուսակցության ղեկավարի փոփոխությունը գնահատվում է որպես «միասնության եւ համերաշխության դրսեւորում», որի նպատակն է «հասնել իրաքյան թուրքմենների ռազմավարական խնդրի լուծմանը»:

Թուրքմեններն Իրաքի բնակչության թվաքանակով երրորդ խումբն են՝ արաբներից եւ քրդերից հետո: Տարբեր տեղեկություններով նրանք կազմում են երկրի բնակչության 2-8 տոկոսը, բայց պատմականորեն համախմբված են: Թուրքմենների բնակության արեալը հյուսիսից սահմանակից է Իրաքի քրդական ինքնավարությանը, նրանց էթնիկ-մշակութային կենտրոնը Քիրկուկն է: Թուրքմեն բնակչությունը հարաբերական մեծամասնություն է կազմում նաեւ Մոսուլում:

Հանրապետության ստեղծման շրջանում Մուստաֆա Քեմալը մեծ ջանքեր է գործադրել, որպեսզի թուրքմենաբնակ տարածքներն ընդգրկվեն Թուրքիայի կազմում, բայց Լոզանի կոնֆերանսում հաջողության չի հասել: Այդ հիշողությունը, սակայն, Թուրքիայում առկա է: Եւ ինչպես Հալեպը, Մոսուլն էլ Անկարայում դիտարկվում է որպես օսմանյան ժառանգության մաս:

«Իրաքի թուրքմենական ճակատ» կուսակցության առաջնորդի փոփոխություն տեղի է ունենում մի իրավիճակում, երբ Մերձավոր Արեւելքում ազդեցության համար իսրայելա-թուրքական մրցակցությունը բացահայտ դրսեւորումներ է ստացել, եւ Նաթանյահուն Էրդողանին բաց տեքստով մեղադրում է «հակաիսրայելական սուննի առանցք ձեւավորելու» մեջ:

Իրաքը քաղաքական եւ էթնիկ-կրոնական կազմակերպվածությամբ բարդ երկիր է, բնակչության զգալի մասը շիադավան է, իսկ թուրքմենների մեծամասնությունը սուննիական է, գտնվում է Թուրքիայի ազդեցության տակ: Թուրքմենները Սադամ Հուսեյնաի տապալումից հետո մերժել են քրդական ինքնավարության կազմում ընդգրկվելու առաջարկը եւ շարունակում են պնդել, որ Քիրկուկը պետք է լինի թուրքմենական ինքնավարության մայրաքաղաքը:

Ըստ երեւույթին, թուրքմենների «ռազմավարական նպատակը» դա է, որի ակտուալացման համար էլ տեղի է ունեցել «Իրաքի թուրքմենական ճակատ» կուսակցության առաջնորդի փոփոխություն, ինչին թուրքական մամուլը դրական է արձագանքել:

Իրաքի հետ Թուրքիայի հարաբերությունները չափազանց բարդ են: Թուրքիան այդ երկրի հյուսիսում պարբերաբար հատուկ նշանակության ռազմագործողություններ է իրականացնում՝ թիրախավորելով «Քրդական բանվորական կուսակցության» զինված կազմավորումների ճամբարները: Իրաքը Սիրիային սահմանակից է, որտեղ նույնպես զգալի թվով թուրքմեններ են բնակվում:

Եթե «Իրաքի թուրքմենական ճակատն» ակտուալացնի Քիրկուկի ինքնավարության խնդիրը, ապա կենտրոնական կառավարությունը կբախվի լրջագույն մարտահրավերի: Ընդսմին, նկատելի է, որ վերջին մեկ-երկու տարում բավական ակտիվացել են նաեւ Ադրբեջանի շփումներն Իրաքի ինչպես կենտրոնական, այնպես էլ քրդական ինքնավարության կառավարության հետ:

Էթնիկ ծագումնաբանությամբ Իրաքի թուրքմենները պատկանում են թուրքերի օղուզական խմբին, նրանց լեզուն շատ մոտ է ներկայիս Ադրբեջանի բնակչության թուրքերենին: Որոշ լեզվաբաններ նույնիսկ իրաքյան թուրքմենների խոսակցական լեզուն համարում են «ադրբեջաներենի բարբառ»: Քաղաքական ի՞նչ ազդեցություն ունի Բաքուն Իրաքի թուրքմենների նկատմամբ՝ այդ մասին հրապարակային տեղեկություններ չկան: Բայց դա չի նշանակում, թե Մերձավոր Արեւելքում թուրքմենական գործոնի ակտուալացումը Բաքվի կողմից նույնպես չի ուղղորդվում կամ Իլհամ Ալիեւն առնվազն չի աջակցում Թուրքիայի նախագահի ձեռնարկումներին:

Այսպիսով, Թուրքիան Սիրիայում հաստատվելուն զուգահեռ գրոհում է նաեւ Իրաքը՝ նպատակ ունենալով այդ երկրի թուրքմեն փոքրամասնության քաղաքական կազմակերպվածության միջոցով հասնել Քիրկուկի եւ Մոսուլի շրջանում ինքնավարության հաստատմանը: Այդ դեպքում Անկարայի ազդեցությունը ինստիտուցիոնալ բնույթ կկրի: Թուրքիան աշխարհաքաղաքական խնդիր է փորձում լուծել, նպատակն Իրանի ստեղծած «շիադավան աղեղի» խզումն է, դրա փոխարինումը «սուննի առանցքով»: Մերձավոր Արևելքում «նոր աշխարհագրություն» ստեղծելու իսրայելա-թուրքական մրցակցությունը կարող է լայնածավալ պատերազմի պատճառ դառնալ՝ շոշափելով նաեւ Հարավային Կովկասը:

Թիվ 1 սյունակ, Վահրամ Աթանեսյան