«Պատկերացնու՞մ եք, եթե 107 տարի առաջ Գեւորգ 5-րդ Վեհափառը, Արամ Մանուկյանը, Դրոն եւ մնացած բոլորը հանկարծ ասեին՝ ժողովուրդ, գնանք իրական Հայաստանի հետքերով, այսօր գոյություն կունենայի՞նք»,- Սարդարապատում հռետորական հարցադրում է արել «Սրբազան պայքար» շարժման առաջնորդ Բագրատ Գալստանյանը: Նրա կարծիքով՝ մայիսի 28-ի խորհուրդը եւ «այսօրվա չարիքի իշխանությունն անհամատեղելի են»:
Պարզվում է՝ ընդդիմադիր գործիչը, որ նաեւ բարձրաստիճան եկեղեցական է, կամ պատմություն չգիտի, կամ գիտակցաբար նենգափոխում է Սարդարապատի խորհուրդը, որովհետեւ թե մայիսյան հերոսամարտերը, թե դրան նախորդած եւ հաջորդած դիվանագիտությունը հենց իրական Հայաստանի մասին են, հանուն իրական Հայաստանի են: Նրա հարցը պարտադիր շրջանցման ենթակա է. «Պատկերացնու՞մ եք, թե ինչ կլիներ, եթե 1918 թվականի հունիսի 4-ին Թիֆլիսի Հայոց ազգային խորհրդի պատվիրակությունը չստորագրեր Բաթումի պայմանագիրը, Օսմանյան Թուրքիան չճանաչեր Հայաստանի անկախությունը, եւ պատերազմը չդադարեր»:
Հայաստան՝ որպես անկախ պետություն, պարզապես գոյություն չէր ունենա: Ընդ որում, 107 տարի առաջ էլ հայ իրականությունն ունեցել է գործիչներ, այդ թվում՝ շատ հարգված, մեծագույն վաստակ ունեցող, որ Բաթումի պայմանագրով անկախություն ստացած Հայաստանը չեն ճանաչել, չեն ընդունել նրա սահմանները, համարել են, որ դա «թուրքական պետություն է»: Բայց հայ իրականությունն ունեցել է գործիչներ, որ հաղթահարել են բոլոր բարդույթները, արժանացել սուր քննադատության, նզովքի, բայց Բաթումի պայմանագիրն ստորագրել են, փաստաթուղթ, որ Երեւանը ճանաչել է Հայաստանի մայրաքաղաք: Պատկերացնու՞մ եք, թե ինչ կլիներ, եթե Բաթումում թուրքերի հետ բանակցող պատվիրակությունը խոսեր պատմական Հայաստանից, Մեծ Հայքի թագավորությունից, Տիգրան Մեծի կայսրությունից: Ի՞նչ կստանար: Բառացիորեն՝ ոչինչ:
Ընդդիմության գործն, ինչ խոսք, իշխանություններին քննադատելն է: Բայց պատկերացնու՞մ եք Հայաստանի դրությունը, եթե Բագրատ Գալստանյանն իշխանություն ունենա եւ հարեւանների ու աշխարհի հետ փորձի խոսել պատմական Հայաստանի սահմաններից:
Եթե առաջնորդվենք քաղաքական տրամաբանությամբ՝ 107 տարի առաջ Սարդարապատի ճակատամարտ չպետք է լիներ: Բայց եղավ, որովհետեւ հայ ժողովրդի քաղաքական առաջնորդները կամ չգիտեին, որ Բրեստի պայմանագրով ոչ միայն Արեւմտյան Հայաստանը, այլեւ Կարսն է հանձնված Օսմանյան կայսրությանը, կամ փորձում էին սեփական ուժերով դիմակայել այդ պայմանավորվածությանը, պահել Երզնկան, Վանը, Կարսը:
Պատմությունը եւ Բագրատ Ուլուբաբյանի «Սարդարապատ» վեպը նույնական չեն: Գեղարվեստական խոսույթը քաղաքականի հետ որեւէ աղերս չունի: Պետք է հուսալ, որ Բագրատ Գալստանյանը գեղարվեստական վարկածի կրող է, նրա խոսքում քաղաքական նպատակադրվածություն չկա:
Բայց դա միայն հույս է: Իրականում սոցիալական մեդիան վերջին օրերին գեներացնում է քաղաքական խոսույթ, որ Սարադարապատի ճակատամարտում «արցախցիները փրկեցին Հայաստանը, հայ ժողովրդի արժանապատվությունը, բայց 2023թվականի սեպտեմբերի 19-20-ին Արցախը Հայաստանից լքվեց, ենթարկվեց էթնիկ զտման»:
Ինչու՞ է այս նարատիվը ներշնչվում: Որպեսզի վաղը պատմական Հայաստանի կերպարով նոր Սարադարապա՞տ ունենանք: Արցախի կործանման բուն պատճառը Սարդարապատը կրկնելու մոլորությունն էր: Հայաստանում այդ «փորձնական ապաստամբությունը» չպետք է կրկնվի:
Թիվ 1 սյունակ, Վահրամ Աթանեսյան
