«Ավարտված է արդյո՞ք ցեղասպանությունը որպես գործընթաց, եթե դրա հետևանքներն ու տրամաբանությունը շարունակվում են դրսևորվել տարբեր ձևերով և տարբեր պայմաններում»,-«111-ամյա արդիականություն. Հայոց ցեղասպանությունը և փոփոխվող տարածաշրջանը» թեմայով մասնագիտական խորհրդաժողովում ունեցած ելույթում նման հարցադրում արեց արտակարգ և լիազոր դեսպան Արա Այվազյանը։
Նա նշեց, որ այս հարցին դժվար է պատասխանել, եթե պատմությունը դիտարկվում է միայն որպես ավարտված իրադարձությունների շարք։
«Երբ այն ընկալում ենք որպես հետևանքների համակարգ, գալիս ենք այն եզրակացությանը, գիտացմանը, որ որոշ պատմական վերքեր չեն վերջանում իրենց պաշտոնական ավարտով, տեղափոխվում են այլ հարթություններ՝ հիշողության, քաղաքականության, հանրային գիտակցության, միջազգային հարաբերությունների։ Այս կետում անցյալն ու ներկա միաձուլվում են, անցյալը չի անհետանում, այն փոխում է իր ներկայության ձևը։ Իսկ որտե՞ղ է այսօր անցնում անցյալի ու ներկայի սահմանը։ Այս հարցը տեսական չէ, ունի կոնկրետ դրսևորումներ։ Այս համատեքստում Արցախում տեղի ունեցածն ընկալվում է ոչ թե որպես մեկուսացված ճգնաժամ, այլ որպես ավելի երկար պամական հետագծի մաս»,- ասաց Այվազյանը։
Նա ընդգծեց, որ այսօր ավելի ու ավելի ակնհայտ է դառնում, որ Լեռնային Ղարաբաղի հիմնահարցն աստիճանաբան դուրս է մղվում պաշտոնական լեզվից, Արցախ բառն անհետացել է պետական և դիվանագիտական խորհրդատվությունից. «Սա պարզապես տերմինաբանության փոփոխություն չէ, լեզվի փոփոխություն է, իսկ լեզուն սահմանում է մտածողության սահմանները։ Երբ բառն անհետանում է, սկսում է անհետանալ նաև այդ իրականությունը։ Բայց եթե անհետանում է հիշողության լեզուն, ի՞նչ է տեղի ունենում հիշողության հետ։ Մի բան ակնհայտ է, սա ևս անցյալի մասին չէ, սա ներկայի ընտրության մասին է»։
Ըստ Ա. Այվազյանի, երբ հիշողությունը դառնում է ձևականություն, այն դադարում է գործել, դադարում է միավորել։
«Ի՞նչ է տեղի ունենում այն ազգի հետ, որը պահպանում է հիշողությունը որպես ձև, բայց կորցնում է այն որպես բովանդակություն։ Պատմությունը այս պահին չի ավարտվում, այն շարունակում է, բայց արդեն առանց մեզ՝ որպես այդ պատմության սուբյեկտ: Եթե մենք այսօր չենք խոսում, չենք կոչում իրերն իրենց անուններով, եթե հրաժարվում ենք մեր իսկ լեզվից և հիշողությունից՝ պետք է հստակ գիտակցենք, սա պարզապես քաղաքական ընտրություն չէ, սա հրաժարում է մեր պատմությունից, մեր ներկայությունից և մեր ապագայից։
Ազգերը չեն անհետանում միայն պարտությամբ, նրանք անհետանում են այն պահին, երբ համաձայնվում են մոռանալ, թե ինչու են գոյություն ունենում։ Եթե մենք թույլ ենք տալիս, որ հիշողությունը դատարկվի, վաղը մենք պարզապես կհասկանանք, որ այն արդեն չկա: Եվ այդ պահին այլևս չի լինելու ոչինչ պաշտպանելու՝ ո՛չ անուն, ո՛չ պատմություն, ո՛չ ներկայություն, կմնա միայն լռություն: Լռություն՝ որպես վերջնական հաստատում, որ մենք ինքներս հրաժարվեցինք լինել պատմության սուբյեկտ: Ես համոզված եմ, որ մենք լռության ժողովուրդ չենք»,- ասաց Ա. Այվազյանը։
