ԽՍՀՄ իրավական ժառանգությունը սահմանում է խաղի կանոնները․ Բաքվի հայը և Երևանի ադրբեջանցին նույն՝ ԽՍՀՄ քաղաքացի էին, իսկ հետխորհրդային պետությունները դարձան իրենց տարածքների իրավահաջորդները՝ համապատասխան պարտավորություններով։
Այս հիմքով ձևավորվում են երեք տարբեր իրավական խմբեր։ Բաքվի և այլ քաղաքների հայերը ունեն ամենաուժեղ պահանջները՝ փաստագրված ջարդերով, պետական ներգրավվածությամբ և բարձրարժեք գույքի կորստով։ Հայաստանը այստեղ սուբյեկտ չէ և չի կարող սահմանափակել այդ պահանջները։
Ղարաբաղի հայերի դեպքում գործում են միջազգային նախադեպեր․ ՄԱԿ բանաձևերը և եվրոպական դատական պրակտիկան հաստատում են հարկադիր տեղահանման իրավական հետևանքները։ 2023-ի զանգվածային արտահոսքը չի կարող դիտարկվել որպես «կամավոր» գործընթաց, ինչը Բաքվին դնում է իրավական փակուղու առաջ։
Հայաստանից հեռացած ադրբեջանցիների պահանջները ձևականորեն հնարավոր են, սակայն բովանդակային առումով թույլ են․ բացակայում են նույն մակարդակի բռնության փաստերը, գույքային բազան համեմատաբար փոքր է, իսկ իրականում տեղի է ունեցել նաև փոխադարձ բնակարանային փոխանակում, ինչը բարդացնում է հաշվարկը։
Ալիևի փորձը՝ ստեղծել սիմետրիկ օրակարգ, իրականում բացում է ասիմետրիկ իրավական դաշտ, որտեղ հայկական պահանջները զգալիորեն ծանրակշիռ են։ Քաղաքական հայտարարությունները չեն ստեղծում իրավունք․ այն ձևավորվում է դատարաններում, որտեղ այս անհավասարակշռությունը դառնում է ակնհայտ։
Փաշինյանի դիրքորոշումը՝ այս հարցը չներառել միջպետական բանակցություններում, ֆիքսում է կարևոր սահման․ պետությունը չի վերցնում այն պարտավորությունները, որոնք իրեն չեն պատկանում, և չի սահմանափակում անհատական դատական պահանջները։ Սա պահպանում է Հայաստանի մանևրի հնարավորությունը և թույլ չի տալիս փակել հայկական պահանջների դուռը որևէ քաղաքական համաձայնագրով։
Իրավական միջավայրը այսօր արմատապես տարբեր է 20-րդ դարի սկզբից․ գործում են միջազգային դատարաններ, նախադեպային պրակտիկա և բազմամիլիարդ փոխհատուցումների օրինակներ։ Այս պայմաններում ցանկացած գործընթաց դառնում է երկարաժամկետ և վերահսկելի ոչ թե քաղաքական, այլ իրավական հարթակում։
«300 հազար» հռետորաբանությունը չի ստեղծում իրավական իրականություն․ այն բացում է հակադարձ պահանջների շղթա, որտեղ ռիսկերն առաջին հերթին կուտակվում են Ադրբեջանի համար։
Ինչպես կարող է ուժեղ Հայաստան կուսակցության միլիարդատեր առաջնորդը չտիրապետել այս պարզ հաշվարկին եւ շարունակի հանրությանը մղել արհեստական վախերի դաշտ՝ անտեսելով իրական իրավական բալանսը։
