Մեծ Եղեռնից մի քանի ամիս առաջ գրված Սիամանթոյի անտիպ նամակը

Չարենցի անվան գրականության եւ արվեստի թանգարանի (ԳԱԹ) արխիվում, Ատոմ Յարճանյանի՝ Սիամանթոյի ֆոնդում գրողի ձեռքով գրված անավարտ գործերի պատառիկներ, թարգմանություններ, նամակներ, սեւագրություններ կան: Սիամանթոյի արխիվով, ձեռագրերի վերծանությամբ, ի թիվս այլ մասնագետների, զբաղվել է նաեւ գրականագետ Արփիկ Ավետիսյանը, որի անձնական արխիվում շատ են տարբեր բանաստեղծությունների վերծանություններն ու համեմատությունները՝ նախնական տեքստը ավարտուն տեքստի հետ: Արխիվում, ի թիվս այլ նյութերի, կան նաեւ նամակներ: Դրանցից մեկն ուղղված է բանասեր , փիլիսոփայական գիտությունների դոկտոր Ռաֆայել Պազարճյանին: Իտալիայի Պատու քաղաքում բնակվող Ռաֆայել Պազարճյանը Սիամանթոյի տաղանդի երկրպագուներից էր եւ գտնում էր, որ նա այն հայ գրողն է, որն արժանի է ներկայացվելու Նոբելյան մրցանակի:

«1914 թ., մարտի 6

Մեծարժեք բանաստեղծ,

Պիտի փափագեի, որ ձեր եվրոպական հայրենակիցներուն ուշադրութիւնը հրավիրենք, որպեսզի զձեզ Premie Nobel-ի ՝ իբրեւ բանաստեղծ, թեկնածու ներկայացնեն եւ առաջարկեն:

Այդ մրցանակին իսկապես արժանի եք: Եվրոպա ձեզմե ոչ ավելին ու ձեզի պես քիչ բանաստեղծներ արտադրուած է: Եթե բախտավոր ըլլաք, այդ պարագային հայութեանն ալ մեծ պատիւ կը բերեք այդ մրցանակի ստացումով:

Խանդավառ մաղթանքներս հիացմունքով՝ Ձեր դոկթ. Ռ. Պազարճեան»:

Սակայն նույն թվականի հուլիսի 28-ին սկսվում է Առաջին համաշխարհային պատերազմը, եւ Թուրքիայում՝ բանակ զորակոչելու պատրվակով, սկսվում է 20-45 տարեկան հայ տղամարդկանց զորակոչը:

Սիամանթոն փորձում է փրկագին տալով՝ ազատվել թուրքական բանակից: Ռ. Պազարճյանն իր օգնությունն է առաջարկում նրան.

«20 օգոստոս, 1914, Պատու

Սիրելի Սիամանթո,

Թերթերեն կիմանամ, որ Օսմանյան կառավարությունը անխտիր զենքի տակ կհրավիրե մինչեւ 45 տարեկան արուները: Եթե երբեւէ Դուք ալ զինվորագրության ստիպվեք, հաճեցեք համարիել զիս մին անոնցմէ, որ անմիջապես պատրաստ է դրամական հատուցումով վճարելով զձեզ՝ այս բեռեն ազատելուն: Այդ առթիվ ես իմ բաժինս բերելու մեջ շատ ուրախ եմ: Խնդրեմ, գրեցեք ձեր լուրերը եւ ընդունեցեք սիրալիր բարեւներս: Ձերդ՝ տօքթ. Պազարճեան»:

Լիլիթ Ավագյան

Ամբողջական՝ mediamax.am