2020թ. Արցախի դեմ տեղի ունեցած պատերազմի ընթացքում և ադրբեջանական ագրեսիայի հանդեպ տարբեր ուղղությունների միջազգային դերակատարների «անտարբերություն» որակելու արժանի վարքագիծը 2021-2022 թվականներին փոխարինվեց Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հարաբերությունների կարգավորման գործում աճող միջնորդական ջանքերով ու տարածաշրջանային հարցերում ակտիվ ներգրավվածության ընդլայնմամբ։
Գործուն մասնակիցներից յուրաքանչյուրն, անշուշտ, իր շահերը պիտի հետապնդի. մեկը՝ այստեղ ազդեցության պահպանման, մյուսը՝ դրա ձեռքբերման, երրորդը՝ դրա մեծացման, մեկ ուրիշը՝ աշխարհաքաղաքական հաշվարկներից ելնելով, և բոլորը միասին՝ էներգետիկ ու տրանսպորտային շահերի նպատակով։ Ուստի տարածաշրջանն իր ամբողջ ծավալով է առավել հետաքրքիր դարձել։
Եվ դա այն դեպքում, երբ Հայաստանն ինքն է թե՛ պատերազմի ժամանակ, թե՛ դրանից հետո հայտարարել միջազգային հանրության աջակցությունն ընդունելու, գործընկերային հարաբերությունների խորացման ու նորացման պատրաստակամության մասին ու վստահելի վարքագծով, ժողովրդավարական համակարգի դրոշակով, իշխանության ու հասարակության արժեհամակարգային բնութագրով իրեն կարևորել աշխարհի առաջ, ապա Ադրբեջանի դեպքում մի շարք խաղացողներ իրենք են միջոցներ ձեռնարկել այնտեղ իրենց «դրվածքն» ունենալու համար։
Դա արտահայտվեց Ռուսաստանի դեպքում՝ խաղաղապահական ու հրադադարի պահպանման երաշխավորի գործառույթներով, երբ Ադրբեջանը կարևորվեց ազդեցության վերադարձման ու ամբողջ տարածաշրջանում դրա պահպանման համար, ԱՄՆ-ի ու Ֆրանսիայի պարագայում՝ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահության ձևաչափի պնդմամբ՝ առաջին հերթին Ռուսաստանի շրջանցման ուղիների համար, Իրանը հայտարարեց տարածաշրջանային հարցերը տարածաշրջանում լուծելու սկզբունքի մասին և հանդես եկավ հօգուտ տարածաշրջանային ձևաչափի, Թուրքիան, ի թիվս դրանց, վերագործարկեց իր «եղբայրական» մղումները, իսկ եվրոպական մի շարք երկրներ Բաքվին հիշեցրեցին դեպի Եվրոպա ձգվող գազատարների ծրագրերում ունեցած իրենց 80% բաժնեմասերի մասին (20%-ն ադրբեջանական SOCAR-ինն է)։
Եվ այս մեծացած ուշադրության մասին վկայող ամենակարևոր տեղեկությունները հատկապես վերջին ամիսների պաշտոնական ու աշխատանքային այցերն են Երևան և Բաքու, որոնք որոշ դեպքերում նույնիսկ աննախադեպ են։
Հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների ու արցախյան կարգավորման ավանդական թեմաներին ավելացել են տարածաշրջանային հաղորդակցության ուղիների ապաշրջափակման, «միջանցքային» տրամաբանության, ադրբեջանական գազի ծավալների մեծացման, ռուսական ուղիների շրջանցման, Հյուսիս-հարավի կազմակերպման, Հայաստան-Թուրքիա հարաբերությունների կարգավորման և այլ՝ ավելի նվազ կարևորության հարցերը, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր շահագրգիռները, իսկ մասնակիցների դերում Հայաստանն է կամ Ադրբեջանը, կամ էլ՝ երկուսը միաժամանակ։
Ընդ որում՝ այդ հարցերի մեծ մասն ուղղակիորեն կապ ունի չլուծված հակամարտության ու հայ-ադրբեջանական լարվածության հետ, ուստի ակնհայտ է, որ արտաքին շահագրգիռները հենց դրանց շոշափմամբ պիտի փորձեն տեղավորվել մյուս ծրագրերում։ Եվ հենց այստեղ է այն պատճառը, որը նախկինում իրենց արձագանքներով առանձնապես աչքի չընկած միջազգայիններին այսօր Երևանի հետ կապում, իսկ Բաքվին հիշեցնում ռազմատնտեսական աջակցության մասին։
Ուրեմն՝ աշխարհաքաղաքական բարդ իրադրության (փլուզման կամ վերափոխման) պայմաններում Հարավային Կովկասն ավելի կարևոր է դարձել բոլորի համար, բայց ազնիվ պայքարի առաջամարտիկների կյանքի գնով ու իշխանությունների գործուն ջանքերի արդյունքում արտաքին ուժերը հարկադրված են առավել կարևորել պահանջատիրական դիրքորոշում հայտնած Հայաստանը։
Վահրամ Հովհաննիսյան
